De wereld door de ogen van Le Corbusier

Le Corbusier. Credits: Fondation Le Corbusier

Als kunst- en designliefhebber zijn er stukken die mijn aandacht blijven trekken. Niet omwille van ‘het merk’ of ‘prestige’, maar omwille van de emotie die ze als object genereren. Le Corbusier is één van die ontwerpers die dergelijke werken heeft gecreëerd.

De klassiekers van Le Corbusier

Als blogger rond innovatie, kunst en design, wil ik graag deze bijzondere figuur beschrijven. Over hoe hij dacht en hoe hij creëerde. Over zijn genie, en helaas zijn dystopisch urbanistische nalatenschap en over hoe hij Antwerpen bijna had getransformeerd.

Le Corbusier

Le Corbusier, geboren als Charles-Édouard Jeanneret-Gris (La Chaux-de-Fonds, 6 oktober 1887 – Roquebrune-Cap-Martin, 27 augustus 1965) was een Zwitsers-Frans architect, schilder, beeldhouwer, fotograaf, textielontwerper en stedenbouwkundige.

Gemengde gevoelens

Mijn gevoelens voor Le Corbusier zijn gemengd. Een man die in de eerste helft van de 20ste eeuw boeken schreef, gebouwen neerzette en meubelstukken ontwierp… die allemaal de opwindende strakheid en glamour van de moderne technologische wereld uitstralen.

Zijn invloed destijds op het ‘nieuwe bouwen’ en de internationale stijl, waren zo groot dat hij soms de ‘architect van de 20ste eeuw’ wordt genoemd. 17 van zijn architecturale ontwerpen zijn erkend als UNESCO Werelderfgoed en bepaalde meubelstukken zijn opgenomen in de collectie van MoMa (The Museum of Modern Art, New York).

Het Maison Guiette (1926/1927), ontworpen door Le Corbusier. Gebouwd als atelier/woning voor de Antwerpse kunstschilder René Guiette. Gelegen in de Populierenlaan in Antwerpen; het enige bewaarde gebouw van Le Corbusier in België.

Zijn werk was geniaal en kreeg veel lof. Maar ook de kritiek was nooit ver weg. Velen zien hem verantwoordelijk voor de dood van de architectuur en de zielloosheid van de moderne stedenbouw.

Het begin

Le Corbusier begon zijn carrière door de architectuur van het Victoriaanse tijdperk aan te vallen en deze te contrasteren met wat hij zag als “de schoonheid en intelligentie van de moderne techniek”.

Hij adviseerde dat de huizen van de toekomst ascetisch en gedisciplineerd moesten zijn en sober. Zo spotte hij onder meer met Rome. Het was de traditionele bestemming voor jonge architecten in opleiding. Hij noemde het de stad van de verschrikkingen, de verdoemenis van de halfgeschoolden en de kanker van de Franse architectuur. Dit omwille van ‘de schending van de moderne principes van de architectuur door al haar barokke detaillering, uitgebreide muurschilderingen en beeldhouwkunst’.

De Trevifontein. De wereldberoemde barokke fontein, op Piazza di Trevi, werd gebouwd in de 18e eeuw.

Een van de meest opmerkelijke aspecten van de modernistische beweging in de architectuur was het idee dat gebouwen er “zo ongeveer hetzelfde uit moesten zien, waar ze ook ter wereld mochten staan”. De vroege modernisten waren verenigd in hun bittere verzet tegen elke vorm van ‘regionalisme‘, dat zij zagen als reactionair, folkloristisch en gewoon middelmatig.

De architectuur van Le Corbusier

De architectuur van Le Corbusier was ingegeven door de zoektocht naar “moderne efficiëntie”, en die was volgens hem eerder te vinden in de bruikbare eenvoud van een elektriciteitsturbine, dan in de franjes aan een gebouw. Hij gaf aan zulk eenvoudig ontwerp de voorkeur, eerder dan aan kathedralen en operagebouwen.

Ooit gevraagd door een tijdschriftredacteur om zijn favoriete stoel te noemen, haalde Le Corbusier de stoel van een cockpit aan. Hij beschreef de eerste keer dat hij ooit een vliegtuig zag, in het voorjaar van 1909 in de lucht boven Parijs. Het was de vliegenier “Comte de Lambert” die langsheen de Eiffeltoren vloog.

Le Corbusier merkte hierbij op dat om in de lucht te kunnen blijven, het toestel ontdaan moest zijn van elke overbodige versiering. Hij zag dit ook nodig bij gebouwen, die dan zouden transformeren naar moderne architectuur.

Het plaatsen van een klassiek beeld bovenop een huis was voor Le Corbusier even dom als het toevoegen van een beeld aan een vliegtuig. Maar als de functie van een vliegtuig was om te vliegen, wat was dan de functie van een huis?

De eisen van Le Corbusier

Le Corbusier kwam tot een eenvoudige lijst van eisen. Al de rest noemde hij romantische spinnenwebben. De functie van een huis was om te voorzien in:

  1. een schuilplaats tegen hitte, kou, regen, dieven en nieuwsgierigen;
  2. een plek om licht en zon in te ontvangen;
  3. een bepaald aantal ‘cellen’ die zich lenen om in te kunnen koken, te werken en het privéleven te hebben.

In 1926 stelde Le Corbusier zijn architectonische concept voor in een handzame formule van vijf basisprincipes, de ‘vijf punten van een nieuwe architectuur’:

  1. Les pilotis: de kern van het gebouw moet op zuilen vrij van de grond staan.
  2. Le toit-jardin: het platte dak wordt als buitenruimte ingericht, daktuinen
  3. Le plan libre: vrije indeling op elk niveau dankzij skeletbouw
  4. La façade libre: de gevels zijn geen dragende muren
  5. La fenêtre en longeur: het horizontale panoramaraam

“Wat de moderne mens wil is een monnikscel, goed verlicht en verwarmd. Met een hoek van waaruit hij naar de sterren kan kijken”, schreef Le Corbusier.

Hij wedijverde voor een monnikenleven, waarbij lange uren in afzondering worden doorgebracht. Eén van de belangrijkste doelstellingen van Le Corbusier was om mensen te helpen in het proces van “savoir habiter” (‘weten hoe te leven’).

“La Cité Radieuse à Marseille”, Le Corbusier • Credits : GERARD JULIEN / AFP – AFP

Rampzalig urbanisme

Le Corbusier was duidelijk een van ’s werelds grootste architecten, maar hij was ook een van ’s werelds meest rampzalige stedenbouwkundigen. Zijn manifest over het maken van steden, riep op tot een dramatische breuk met het verleden.

“De bestaande stadscentra moeten allemaal neergehaald worden, om zichzelf te redden. Elke grote stad moet zijn centrum opnieuw opbouwen”. Le Corbusier wilde steeds hogere torens, waarvan sommige wel 40.000 mensen zouden huisvesten.

Antwerpen Linkeroever

Het had niet veel gescheeld, of het Antwerpse stadsdeel Linkeroever (aan de Schelde) had er anders uitgezien. Le Corbusier had concrete plannen voor de stadsontwikkeling: een moderne stad met grote wooncomplexen op palen en autowegen op vijf meter hoogte, zodat voetgangers zich vrij kunnen bewegen. Bedoeld voor een half miljoen mensen.

Het originele plan van Le Corbusier uit 1933. Credits: Laenen

Toen hij New York voor het eerst bezocht, was hij teleurgesteld over de relatief kleine schaal van de gebouwen. “Uw wolkenkrabbers zijn te laag”, zei hij tegen een verraste journalist. “Door naar boven te bouwen zouden twee problemen in één klap worden opgelost: overbevolking en stedelijke wildgroei”.

Schaf de straten af

Le Corbusier was van plan om de straten in de stad af te schaffen. In zijn visie op de toekomst, zouden mensen de voetpaden helemaal voor zichzelf hebben; terwijl auto’s konden genieten van massale snelwegen met comfortabele trajecten. Hij kon toen nog niet voorzien dat onze voetpaden vandaag gevuld zouden zijn met elektrische steps en deelfietsen.

Op zich geen vreemde denkwijze, zeker met de ‘moderne’ uitdagingen waar we vandaag voor staan; qua mobiliteit, overbevolking en de uitdagingen op vlak van milieu en klimaat. Maar een mens laat zich niet in hokjes duwen en is doorgaans niet gemaakt voor soberheid.

Foto door Craig Adderley op Pexels.com

Meer nog dan Parijs, was New York voor Le Corbusier de belichaming van een onlogische stad. Omdat het was gelukt om wolkenkrabbers, “de gebouwen van de toekomst”, te enten op een strak stratenplan dat volgens hem beter geschikt was voor een middeleeuwse nederzetting.

Sloop Manhatten

Op zijn reis rond de Verenigde Staten adviseerde hij zijn steeds meer verbijsterde Amerikaanse gastheren, dat Manhattan zou moeten worden gesloopt om plaats te maken voor een nieuwe en meer cartesiaanse poging tot stadsontwerp.

Ironisch genoeg, wat zijn droom hielp te genereren, zijn de dystopische woonwijken die nu domineren bij het historische Parijs.

Flats in Saint-Denis, een banlieue ten noorden van Parijs, (Frankrijk)

De grijze woestenijen waar toeristen hun ogen met ongeloof voor afwenden, in hun trein op weg naar de historische stad. Ze vertegenwoordigen alles wat Le Corbusier vergat over de architectuur en in zekere zin ook over de menselijke natuur.

Hij vergat bijvoorbeeld hoe lastig het is als een paar van zijn duizenden buren besluiten om een feestje te geven of een wapen te hanteren. Hoe verloedering en een grauwe sfeer de ondergang versterken. Hoe het is, wanneer je woonplek op de 44ste verdieping van een grijze woonblok is.

Toen Le Corbusier in 1965 in Zuid-Frankrijk stierf, was hij verantwoordelijk voor de bouw van een aantal van de mooiste privé-huizen aller tijden. Die waren anders dan alles wat men ooit eerder had gezien. Zowel binnen als buiten nam Le Corbusier een interesse in hun kleinste details.

De Villa Savoye (Villa les Heures Claires) is een van de bekende werken van Le Corbusier. In gewapend beton (1928-31) in Poissy, nabij Parijs. Een strakke uitwerking van de vormentaal die Le Corbusier heeft neergelegd in zijn vijf punten voor een nieuwe architectuur.

Altijd met het oog op het verhogen van efficiëntie, bouwde hij veel van de meubels zelf. Hij zou er vaak meer geld aan verdienen, dan aan zijn architectuur.

De “uitrusting” van Le Corbusier

Le Corbusier gebruikte een nieuwe term om het oude woord “meubels” te vervangen, dat stond immers voor traditie en beperkt gebruik. Die nieuwe term is “uitrusting“.’ De meubels van het huis waren voor Le Corbusier ‘human-limb objects’, een uitbreiding van het menselijk lichaam.

chaise longue. Le Corbusier LC4 – Ligbed Cassina. Credits: Cassina.

De objecten moesten in proportie staan tot onze ledematen en aangepast aan onze bewegingen. Die nieuwe ‘huiselijke uitrusting’ is voor hem niet langer gemaakt uit hout maar uit metaal. Ze worden gemaakt in fabrieken die gewoon zijn ‘kantoorinrichting’ te vervaardigen. Simpel, efficiënt, dienend tot hun doel.

Samen met Pierre Jeanneret* en Charlotte Perriand* onderscheidde Le Corbusier vier verschillende wijzen van zitting, elk leidend tot een bijzonder stoeldesign. Zo heb je de “siege à dossier basculant” (de B301, gespreksstoel), de “fauteuil grand confort” (de LC2, voor ontspanning), de “chaise longue” (de LC4 / 306, om te slapen) en de “siege tournant” (de LC7).

*Charlotte Perriand (1903 – 1999) was een Franse architecte en ontwerpster. Haar werk was gericht op het creëren van functionele woonruimtes in de overtuiging dat een beter ontwerp helpt bij het creëren van een betere samenleving.

*Pierre Jeanneret (1896 Genève – 1967). Deze Zwitserse architect en schilder was een verre neef van Le Corbusier. Hij was diens naaste medewerker van 1923 tot 1940. In die periode zorgde hij voor de praktische uitwerking van Le Corbusiers bevlogen ideeën. Hij had de dagelijkse leiding van het bureau in Parijs.

De creaties hebben elk verschillende posities voor verschillende taken. In de prototypemodellen was het staal geverfd; tijdens de productie werden de stalen buizen vernikkeld of verchroomd.

fauteuil grand confort. Le Corbusier LC 2 – Cassina. Credits: Cassina.
siege à dossier basculant. Le Corbusier LC 1 Stoel – Cassina. Credits: Cassina.
siege tournant. Le Corbusier LC 7 – Cassina. Credits: Cassina.

Het zijn die meubelstukken, of in de woorden van Le Corbusier “uitrusting”, die mij per vandaag nog steeds raken. In hun eenvoud, efficiëntie en hun schoonheid.

Maar zijn ideeën hadden ook een aantal van de grote steden van Europa en de Verenigde Staten getekend en urbanistische kankers opgeleverd.

Le Corbusier. Credits: Fondation Le Corbusier

De man wiens ambitie het was om de wereld te veranderen, kunnen we vereren. Maar paradoxaal genoeg, is dat dan toch eerder voor de meest bescheiden dingen die aan hem gelinkt zijn. Zijn prachtige witgekalkte villa’s, zijn deurklinken en zijn armstoelen.

Of hoe iets nooit zomaar zwart-wit is. Ook grootsheid kent kleine kantjes. Maar Le Corbusier, als designer en kunstenaar… ik ben fan.

Steven Dupont

Zelf iets kopen van Le Corbusier? Bij Master Meubel (Turnhout, België) hebben ze een waanzinnige showroom met de mooiste design-klassiekers.

Liever een vintage-stuk? Dan is Pellegrini Design the place to be (Herentals, België). Regelmatig staan daar authentieke (vintage) stukken, aan een mooie prijs.

#WhatsNext is een blog over innovatie, kunst en design, gebracht in mensentaal. Op de hoogte blijven? Volg ons op:

En pssst… sharing is caring 🙂

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: